آغاز روزنامه نگاری در ایران تا سانسور بی پایان

 

 
تاریخ روزنامه نگاری در ایران


 تاریخ روزنامه نگاری در ایران از زمانی شروع می شود که وقایع نگاران دربار قدیم کشور نشریاتی به شکل یک اطلاعیه کوتاه تهیه می کردند و در دسترس علاقمندان می گذاشتند .
 

تاریخ روزنامه نگاری در ایران از زمانی شروع می شود که وقایع نگاران دربار قدیم کشور نشریاتی به شکل یک اطلاعیه کوتاه تهیه می کردند و در دسترس علاقمندان می گذاشتند.

ابن نشریات منحصرا ً متضمن اخبار مربوط به دربار و خصوصا ً شخص شاه بود .

 
 
نخستین روزنامه ی ایران به سبک و شکل کنونی در سال سوم سلطنت ناصرالدین شاه یعنی سال 1190 هجری قمری در(195 سال پیش)زیر نظر میرزا تقی خان امیرنظام منتشر گردید. این نشریه به نام روزنامه ی «وقایع اتفاقیه» مشهور بود و به طورهفتگی منتشر می شد .

در سال 1277 ه. ق. که میرزا ابوالحسن خان نقاش باشی غفاری ملقب به صنیع الدوله برانتشارات دولتی و طبع رزنامه نگاری نظارت داشت روزنامه « علیه دولت ایران » که نشریه ای مصور بود منشتر شد و بعد از چندی نام آن به روزنامه ی دولتی تغییر پبدا کرد . انتشار این روزنامه تا سال 1324 هجری قمری تحت عنوان ایران «اقامه» داشت و بعد ازمدتی وقفه مجددا در سال 1429 هجری قمریی به نام « روزنامه ی رسمی دولت ایران » منتشر گردید .

در سال 1283 قمری روزنامه دیگری به نام « روزنامه ی ملتی » در تهران انتشار یافت . مقصود ازاستعمال کلمه ملتی این بود که روزنامه ی مزبور از نشریه ی دولتی کاملا ً متمایز باشد .

از شهرستان هائی که برای اولین بار روزنامه ی درآن ها منتشر شد ، شیراز ، اصفهان و تبریز را باید نام برد .

نخستین روزنامه ی یومیه ایران به نام خلاصه ی ـ الحودث » در سال 1316 قمری در تهران منتشر شد . این روزنامه چهار صفحه ای بود و اخبار خبرگزاری رویتر را که به هندوستان مخابره می شد میگرفت و منعکس می کرد .

بعد از استقرار مشروطیت چهار روزنامه ی یومیه به نامهای مجلس، ندای وطن ، حبل المتین و صبح صادق در ایران منتشر گردید . روزنامه ی مجلس که اخبار مجلس شورای ملی را منتشر می کرد زیرنظر میرزا محمد صادق طباطبائی (فررزند آقای سید محمد طباطبائی مجتهد که یکی از بانیان مشروطیت ایران است )اداره می شد.

بعد ازخلع محمد علی میرزا از سلطنت روزنامه های متعدد دیگری به طور روزانه در ایران منتشر گردید .

اولین نشریه علمی که درایران منتشر شد عنوان « روزنامه دولت علیه ایران »را داشت بعد ازاین روزنامه نشریات دیگری مانند گنجینه ی فنون ، فلاحت مظفری (علمی)، مجمع الاخلاق(اخلاقی)، دعوت الحق (علمی) ، مجمع بهار (ادبی)و آفتاب (علمی و ادبی) منتشر گردیدند .

اولین روزنامه فکاهی که درایران منتشر شد « نامه ی طلوع» نام داشت که در سال1318 قمری اولین شماره ی آن بیرون آمد .

مدیر این نشریه عبدالحمید خان متین السلطنه بود که بعدها نماینده ی مجلس شورای ملی شد .

روزنامه ها و مجلاتی که دردوران مشروطیت به سبک فکاهی منتشر شدند نقش مهمی را در توسعه ی مظبوعات ایران ایفا نموده اند . مهمترین این نشریات بدین قرارند :

کشکول ، تنبیه ، حشرات الارض ، بهلول شیدا ، شیخ چغندر و غیره .

ولی نشریه صور اسرافیل که مقارن همین احوال منتشر میشد از نظر مطالب فکاهی مقام اول را داشت .

نشریه فکاهی دیگری درتفلیس به زبان ترکی آذربایجانی منتشر شد که «ملانصرالدین» نام داشت .

مطالب استهزائی این جمله در سایر نشریات فکاهی ایران خصوصا ً صور اسرافیل اثرات بسیاری به جای می گذاشت. نویسنده ی ستون چرند و پرند صور اسرافیل علاقه ی فقید میرزا علی اکبر خان قزوینی معروف به دخوددهخدا بود.

اولین نشریه به زبان خارجی روزنامه ی وطن بود که به زبان فرانسه منتشر گردید . ازاین روزنامه فقط یک شماره درسال 1293 قمری به مدیریت « بارون لوئی دونورما» بلژیکی منتشرشد .این شخص در سال 1292 همراه ناصرالدین شاه از فرانسه به تهران آمده بود و چون در اولین شماره روزنامه اش مقاله ای در خصوص آزادی نوشت ، ناصرالدین شاه دستور تعطیلی آن را صادر نمود و نویسنده ی روزنامه نیز از ایران اخراج گردید .

اولین روزنامه ای که از طرف زنان درایران منتشر شد « دانش » نام داشت و درسال 1328 قمری توسط زوجه میرزا حسین خان کحال انتشار یافت .

از روزنامه هائی که درخارج از ایران منتشر میشد و بسیاری از اوقات به علت آزادی خواهی مدیرانشان ورود آنها به داخل کشور ممنوع میشد « اختر » به مدیریت آقا محمد طاهر تبریزی « قانون » به مدیریت پرنس میرزا ملکم خان ناظم الدوله فرزند میرزا یعقوب خان از ارامنه جلفای اصفهان و حبل المتین به مدیریت شیخ احمد روحی رای میتوان نام برد .

در مورد پیدایش شب نامه درمطبوعات ایران بعد از نشریات مخالفی از قبیل اختر و قانون باید بعضی از انتشارات ژلاتینی را که ابتدا در تبریز به شب نامه معروف بود ذکر کرد و همچنین «تلقین نامه ی ایران » که یک بار به شکل اندرز و اخطار در تبریز در دوره یسلطنت ناصر الدین شاه انتشار یافت .

شب نامه های شاهسون و نیز یک نشریه ی ژلاتینی دیگری که دراستامبول به نام لسان الغیب و غیرت شاهسون (نام ایلات معروف درشمال غرب ایران ) انتشار می یافت و زیر عنوان آن قید شده بود که « درهر چهار سال یک شماره منتشر میشود » ! این شب نامه ها ضمن مطالب فکاهی از اصول اداره دولت انتقاد می کردند .

به طور کلی تمام این نشریات روش انتقادی داشتند و در بیداری مردم ایران در آن زمان نقش حساسی را ایفا نموده اند .

لازم به تذکر است که محرک نهضت مشروطیت بدون هیچ گمان روزنامه ها بودند که منادی شکایات و مظهر عدم رضایت و نفرت عامه از اصول اداره ی کشور در آن موقع به شمار می رفتند .

تالیفات حاجی میرزا عبدالرحیم طالبوف تبریزی و مخصوصا ً کتاب احمد یا سفینه ی طالبی ، در دو جلد تأثیری عظیم در افکار مردم آن زمان داشتند . و نیز سیاحت نامه ابراهیم بیک انتشار آن همزمان با دوران طغیان عدم رضایت عمومی بود و در تحریک حس نفرت و انزجار مردم ایران نسبت به اصو ل حکومت قبل از مشروطیت نقش بزرگی داشت .

در دوره ی مشروطیت بیداری افکار عمومی به سرعت و شدت اوج گرفت و روزنامه ها نفوذ عظیم و سهم مهمی در تجدید حیات اندیشه های مردم داشتند .

روزنامه های مجلس ـ صوراسرافیل و ایران نور در توسعه ی تکامل افکار عمومی خدمات ذیقیمتی انجام دادند و شرافت الجمال چنته ی پا برهنه و دیگر جراید نیز در بیداری مردماثر داشتند . روزنامه های ثریا و پرورش که به قبم میرزا علی محمد خان شیبافی کاشانی نگاشته می شد نفوذ فوق العاده ای درافکار عمومی داشتند .

از روزنامه های ادبی تربیت ، ادب و بهار ، از نشریات طراز اول محسوب می شدند .

در میان روزنامه ها فقط سه نشریه « اقیانوس»،« آی ملا عمو » ، «فکر » مدافع علنی وآشکار استبداد بودند .

پرفروشترین روزنامه های ایران دردوران مشوطیت روزنامه ی مجلس بود که مذاکرات شورای ملی را منتشر می ساخت و ده هزار نسخه چاپ میکرد.

در دوره ی دوم مشروطیت قطع روزنامه های یومیه بزرگترشد ولی تیراژ آنها کاهش پیدا نمود مثلا ً روزنامه ی استقلال ایران از هشتصدتا هزار نسخه و ایران نو که کثیرالانتشار ترین مطبوعات به شمار می رفت ازدو تا دو هزار و پانصد نسخه چاپ میشد و بندرت به سه هزار می رسید .

کاهش خوانندگان روزنامه به طور کلی نتیجه ی توسعه ی فقر عمومی به علت وقوع حوادث ناگوار بود و به همین جهت معمولا ً چندین نفر یک شماره روزنامه را به شراکت خریده و از آن استفاده می کردند .

قدیمی ترین روزنامه های فارسی به خط نستعلیق بوده و تغییر به خط نسخ یک مرحله ترقی در زمینه ی چاپ روزنامه به شمار می رود . نخستین روزنامه ای که با چاپ سنگی منتشر شد . روزنامه ی اختربود .تعداد روزنامه های ایران درسال 1325 هجر قمری 84 بود و در سال 1328 قمری این رقم به 36 و در1329 قمری به 33 تقلیل پیدا کرد .

مطبوعات در زمان حاضر ـ سنوات قبل از 327 هجری قمری (1298 شمسی) مربوط به دوران پیدایش و توسعه تدریجی جراید درایران است زیرا از این سال به بعد شماره روزنامه ها درتهران وشهرستان ها به سرعت روز به فزونی گذاشت و افزایش عده ی خوانندگان رونامه که نتیجه ی مستقیم جنبش های ملی و توسعه ی فرهنگ بود به توسعه و پیشرفت روزنامه ها در کشور ما کمک شایانی کرد .

در جنگ جهانی مردم را بیش ازپیش به اهمیت روزنامه و اقف نمود و اقداماتی که از شروع سلسله ی پهلوی جهت آشنا نمودن مردم با کشور با آنچه در دنیا می گذرد به عمل آمد علاقه ی مردم را به خواندن روزنامه دو چندان کرد.



 

 
 

از « وقایع اتفاقیه »
تا تاسیس دایره سانسور در ایران

در وبلاگ مطبوعات از درون ، هر جا فرصتی دست دهد ، به گوشه هایی از تاریخچه شکل گیری و سیر تکاملی مطبوعات در ایران می پردازیم . بخش نخست این سلسله نوشتار را در اینجا ملاحظه می فرمایید :

بیداری ایرانیان و آگاهی از پیشرفت های مغرب زمین

... ایرانیان مصمم شدند تا از دانش و تکنیک غرب بی بهره نمانند و تلاش هایی را برای نیل به این هدف آغاز کردند . اعزام محصل به اروپا برای آشنایی با علوم و فنون غرب ، دعوت از مشاوران نظامی و غیره نظامی غربی ، ترجمه کتاب های اروپایی ، انتشار روزنامه، تاسیس دارالفنون و مدارس جدید ، دارالترجمه ، دارالتالیف و دارالطباعه ، تاسیس انجمن ها و ... در زمره این تلاشهاست که هر کدام به نوبه خود ، سهم عظیمی در بیداری ایرانیان داشته اند . اما از آنجا که بررسی همه این امور در مقاله حاضر مقدور نیست ، تنها به یکی دو مورد از آنها اشاره می کنیم :

انتشار روزنامه و نقش آن در آگاهی دادن به ایرانیان

کلمه روزنامه در زبان فارسی ، ریشه ای قدیمی دارد . در بسیاری از کتابهای قرون اولیه اسلامی ، این کلمه با معرب آن به صورت « روزنامجه » دیده می شود.

از جمله ذکر گردیده که صاحب بن عباد ، کاتب و وزیر مشهور آل بویه (م ۳۸۵ ه.ق) روزنامه ای داشته و وقایع روزانه را در آن ثبت می کرده است .

 بنابراین، روزنامه در گذشته های دور به معنی دفتر یادداشت و گزارش های روزانه به کار می رفته است . اما روزنامه به معنی معمول و رایج کنونی ، همان کاغذ اخبار (Newspaper) انگلیسی است .
نخستین روزنامه فارسی ، کاغذ اخبار بود که توسط میرزا صالح شیرازی (یکی از دانشجویان اعزامی به فرنگستان) و در عهد محمدشاه ، به سال ۱۲۵۳ تا ۱۸۳۷ هجری قمری و به طور ماهیانه منتشر می شد .

دومین روزنامه « وقایع اتفاقیه » بود که به دستور امیرکبیر و از سال ۱۲۶۷ منتشر شد. در این روزنامه علاوه بر اخبار دولت و دربار ، از اوضاع سیاسی و اجتماعی اروپا و آمریکا نیز مطالبی نوشته می شد.

این نشریه بعدها به نام روزنامه « دولت علیه ایران » تغییر نام داد. روزنامه های دیگری نیز همچون «روزنامه علمیه دولت علیه ایران»، «روزنامه ایران»، «روزنامه رسمی ایران»، «شرف»، «شرافت»، «تربیت»، «مریخ»، «اطلاع» و ... در تهران و در عهد ناصری و مظفری منتشر می شدند.
برخی شهرستانها نیز روزنامه خاص خود را داشتند. از آن جمله اند روزنامه های «تبریز»، «احتیاج»، «الحدید»، «ادب» و «کمال» که در تبریز منتشر می شد و « فارس » که در شیراز و « فرهنگ » که در اصفهان به طبع می رسید.

 

اغلب این روزنامه ها دولتی بودند و طبیعی است که مطالب آنها نیز در راستای تحکیم موقعیت حکومت قاجارها بود، اما در عین حال، اطلاعات مختصری هم درباره اوضاع و احوال کشورهای جهان، به ویژه پیشرفت های اروپاییان در آن ها درج می شد و در آگاه سازی مردم بسیار موثر بود.

تاسیس دایره سانسور در ایران

بیشترین تاثیر را در این رابطه باید به روزنامه های غیر دولتی نسبت داد که در خارج از ایران و توسط روشنفکران ایران منتشر می شد.

چنین روزنامه هایی درباره اوضاع ایران آزادانه سخن می راندند و خواهان اصلاحات و نوگرایی در ایران بودند. اما از آنجا که دربار ایران را آماج حملات منتقدانه خود قرار می دادند، دولت ناصری محمدحسن خان اعتماد السلطنه را مامور ساخت تا به عنوان رییس دارالطباعه و دارالترجمه دولتی، دایره سانسور مطبوعات را زیر نظر وزارت انطباعات به وجود آورد تا ضمن کنترل روزنامه های داخلی، از ورود و انتشار روزنامه های منتشر در خارج نیز جلوگیری کند.

 

یکی از نخستین این روزنامه ها « اختر » بود که از سال ۱۲۹۲ و به مدیریت آقامحمدطاهر تبریزی و در اسلامبول به چاپ می رسید. نویسندگان این روزنامه، افراد روشنفکری بودند و کسانی چون میرزا آقاخان کرمانی، شیخ احمد روحی، میرزا مهدی خان تبریزی، و میرزا علی محمدخان کاشانی با این روزنامه همکاری نزدیک داشتند.
« قانون » نیز از دیگر روزنامه های دولتی بود که انتشار آن از سال ۱۳۰۷ ه.ق در لندن به وسیله میرزا ملکم خان آغاز شد.

نوشته های این روزنامه سبک ساده و شیرینی داشت و مطالب آن از روی اطلاع نوشته می شد. روزنامه قانون در انقلاب فکری و نهضت سیاسی و اجتماعی مشروطیت نقش و تاثیر زیادی داشت.

 

روزنامه بعدی « حکمت » بود که به سال ۱۳۱۰ ه.ق توسط میرزا مهدی خان تبریزی در قاهره چاپ شد و در نوشتن پارسی سره ، بدون ترکیبات عربی اصرار زیادی داشت. این روزنامه تا اوایل مشروطیت ایران منتشر می شد و مقالات مندرج در آن، در بیداری ایرانیان بسیار موثر واقع گردید. اما از همه این روزنامه ها بنام تر، روزنامه « حبل المتین » بود که انتشار آن از سال ۱۳۱۱ ه.ق در کلکته و توسط سید جلال الدین کاشانی مویدالاسلام آغاز شد. حبل المتین درباره گرفتاری های سیاسی ایران مطالب زیادی می نوشت و راهنمایی های بسیاری می کرد.

به خصوص در پیدایی فکر قانون خواهی و مشروطه طلبی ایرانیان تاثیر داشت.

     از عواملی که مایه رواج و اشتهار روزنامه حبل المتین گردید، این بود که حاجی زین العابدین تقی اف، از روشنفکران ثروتمند ایرانی الاصل منطقه قفقاز، مبلغ زیادی پول برای مویدالاسلام فرستاد تا او، روزنامه را به رایگان برای علمای نجف و سایر مناطق بفرستد.

به این ترتیب میان علما و روزنامه حبل المتین پیوستگی به وجود آمد و علمایی همچون شیخ حسن ممقانی و فاضل شربیانی، دو تن از مراجع تقلید، به ستایش آن پرداختند.

 دولت ایران قرائت و نشر حبل المتین را ممنوع اعلام کرد، اما این روزنامه به اشکال مختلف به کشور می رسید و در اختیار علاقه مندان قرار می گرفت.
علاوه بر روزنامه یاد شده، روزنامه دیگری نیز همچون « پرورش » و « ثریا » در مصر منتشر می شد که اینان نیز به نوبه خود در بیداری ایرانیان و رشد تفکر مشروطه خواهی آنان بی تاثیر نبودند.

گردآوری: الهام اشرف جو