آزادی بیان .....!؟

 آزادی بیان .....!؟

آزادی ابراز عقیده یا آزادی بیان، ابراز بیان به صورت آزاد و بدون سانسور است.

آزادی بیان از شمار حقوق بشر و انسانی محسوب می‌شود که تحت نظر قوانین بین‌المللی ضمانت شده است.

این حق به طور مشخص در بند ۱۹ قانون جهانی حقوق بشر اشاره شده‌است:

« آزادی بیان : هرکسی حق دارد بدون ترس و واهمه باورهای خود را به هر شیوه‌ای که می‌پسندند بیان کند. »

هر چند که اجرای آن به طور کم و بیش در برخی از کشورهای جهان همچنان با کمبود و مشکل مواجه است.

آزادی ابراز عقیده که با عنوان آزادی بیان نیز از آن یاد می‌شود شامل آزادی گفتار، انتشار و دریافت هر گونه اطلاعات است.

مفهوم آزادی بیان

 آزادی های عمومی شامل اوضاع و احوال حقوقی معینی است که در قوانین پیش بینی گردیده است و به موجب آن هر فرد حق زندگی، فعالیت بدون فشار و اجبار را دارد این حق از طریق دادگستری و اجرای حاکمیت قانون مورد حمایت قرار می گیرد.

آزادیهای عمومی با دو شاخه آزادیهای عمومی فرد (مثل رفت و آمد و آموزش و آزادی های عمومی فکری که سیاسی هم می گویند و در واقع آزادی عقیده آزادی بیان در این شاخه قرار می گیرد.

در فرهنگ علوم سیاسی تعریف زیر را برای آزادی بیان عنوان کرده اند:«آزادی افراد در بیان عقیده و ایراد نطق و خطابه بدون ترس از دخالت دولت».

 برای اولین بار یک تعریف حقیقی از آزادی بیان به معنای اعم و همچنین آزادی مطبوعات در سال 1789 در اعلامیه حقوق بشر و شهروند انقلاب کبیر فرانسه ارائه شد:

«آزادی عبارت از انجام هرکاری است که به دیگری لطمه وارد نسازد بنابراین اعمال حقوق طبیعی هر شخص محدودیتی جز آنچه برای تامین حقوق طبیعی اعضای دیگر جامعه در نظر گرفته شده است ندارد و این محدودیت را فقط قانون تعیین می کند».

جان استوارت میل آزادی بیان را گل سرسبد تمام آزادی های مدنی به شمار می آورد «زیرا بیان در واقع تبلور خارجی یا مظهر بیرونی قضاوتهای ذهنی و عقلایی ما به شمار می رود و آزادی قضات به هیچ وجه نمی تواند مستقل از آزادی بیان باشد»

وی همچنین معتقد است سرکوب یک عقیده به سرکوب حقیقت می انجامد و می گوید:«اگر همه افراد بشر به جز یک نفر هم عقیده باشند همه این افراد در مقایسه با آن یک نفر حق بیشتری برای سرکوب کردن دیگران نخواهند داشت اگر عقیده همه آنها درست باشد آنها فرصت اصلاح خطای فرد را از دست خواهند داد و اگر عقیده آنها اشتباه باشد آنها برداشتی ملموس تر از نوعی حقیقت را که در اثر برخورد با خطا بوجود می آید از دست خواهند داد.

وی معتقد است چون هیچ کس مصون از خطا نیست قضاوت درباره درستی و نادرستی یک عقیده باید به عهده همه افراد باشد وی همچنین ادعا می کند که تنها راه رسیدن به شناخت کامل هر موضوع شنیدن عقایدی است که افراد و شخصیت های گوناگون ممکن است درمورد آن موضوع داشته باشند.

اهمیت آزادی بیان در جهان امروز

با گسترش شبکه های رایانه ای و اینترنت در جهان امروز فرصت های جدید و چشمگیری برای تضمین آزادی بیان ایجاد شده است این فناوریها نوعی ارتباط را فراهم کرده اند که قادر به دور زدن دروازه بانان رسانه ها و مقاومت در برابر کنترل های دولتی بر آزادی بیان است.

بنابراین می توان یکی از ویژگی های عصر حاضر را با حضور رسانه های دو طرفه آزادی بیان دانست چرا که افراد می توانند عقایدشان را ابراز کنند و در این مورد رسانسور دولتی محدود شده است.

 بویژه اینترنت که وسیله ای نسبتاً ارزان است و دیگر سرمایه داران نمی توانند به خاطر در اختیار داشتن منابع مالی بر آن سلطه یابند و فضایی فراهم می کند که کاربران در آن بدور از سانسور با یکدیگر به ردوبدل اطلاعات بپردازند.

بنابراین در عصر حاضر تنها توجه به آزادیها کافی نیست و ایجاد امکانات لازم برای بهره برداری از آزادی ها به عنوان حق مسلم بشری اهمیت دارد و از همین روی در اعلامیه ها به جای آزادی مطبوعات و اطلاعات از حق ارتباط وحق استفاده از اطلاعات یاد می کنند.

بنابراین در این عصر، که عصر جامعه اطلاعاتی نیز گویند جامعه ای خواهد بود که آزادیها گسترش می یابد ولی توجه به برابری در کنار آزادی درعصر حاضر اصل مهمی است که نمی توان کتمان کرد و البته گسترش آزادی ها و جریان آزاد اطلاعات از طریق فناوری های اطلاع رسانی و ارتباطات از راه دور می تواند خطرات و تهدیداتی چون خشونت، نفرت و جرایم اینترنتی را به همراه داشته باشد و همچنین ادغام عظیم شرکت های فراملی می توان آزادی را محدود و خط و مرزهایی پیرامون جریان آزاد اطلاعات ایجاد کند.

آزادی بیان در قانون ملی

در دوره پس از مشروطیت اولین قانون مطبوعات ایران در پنجم محرم 1326 به تقلید از قانون مطبوعات 26 ژوئیه 1881 فرانسه تصویب شد که در آن به اصل آزادی مطبوعات که نمایانگر آزادی بیان است توجه شد ولی قوانین مطبوعات بعدی تحت تاثیر حاکمیت استبداری براساس رد مجوز وامتیاز منعقد گردید.

از جمله قانون سوم دی ماه 1321 در دوران قوام السلطنه که در آن به لزوم امتیاز اشاره شده بود و قانون 15 بهمن 1331 به جای امتیاز، «اجازه نامه» پیش بینی گردیدو دوباره در سال 1334 به جای اجاره نامه «امتیاز» پیش بینی شد.

 بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و تدوین قانون اساسی بنابراین در اصل بیست و سوم تفتیش عقاید ممنوع اعلام گردید!!!!! و در اصل بیست و چهارم به آزادی بیان در مطبوعات اشاره شد:«نشریات در بیان مطالب آزادند مگر آنکه مخل به مبانی اسلام یا حقوق عمومی باشد»!!!!!(۱) اما در قانون مطبوعات همچنان بر شیوه امتیاز و پروانه برای انتشار تاکید شد. !!(۱)

در قوانین اساسی سایر کشورها نیز مساله آزادی بیان عنوان شده است. به طور مثال در اصل 5 قانون اساسی آلمان آمده«هر فردی حق دارد عقیده خود را آزادانه بوسیله نطق و قلم و تصاویر بیان و نشر سازد و بدون مانع از منابعی که در دسترس همگان است بر اطلاعات خویش بیفزاید». همچنین در قانون اساسی ژاپن، اصل 21 آزادی بیان تضمین گردیده و بر عدم اعمال سانسور تاکید شده است. ماده دوازدهم قانون اساسی فنلاند نیز آورده:«هر کسی حق آزادی بیان دارد این حق در بردارنده حق بیان، اشاعه و دریافت اطلعات عقاید و سایر ابزارهای ارتباطی بدون مداخله پیشین توسط هر کس است».

آزادی بیان در قوانین بین المللی

بسیاری براین باورند که دسترسی به اطلاعات یک حق بنیادی بشری است منشأ این باور را می توان در ابزارهای بین المللی تضمین کننده حقوق بشر یافت. مهم ترین این ابزار اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال 1948 و ماده 19 کنوانسیون بین المللی مدنی و سیاسی است. اما برای رسیدن به این آزادی سیر تحول تاریخی در غرب شکل گرفت ولی از اواخر قرن 19 با گسترش مطبوعات گردهمایی های بین المللی انجام شد مهم ترین آن کنگره بین المللی مطبوعات در شیکاگو در سال 1893 و همچنین بلژیک در سال 1894 است که درباره آزادی جستجو و پخش اخبار و جریان آزاد اطلاعات بود. کنفرانس هایی نیز در سالهای 1932 و 1933 در کپنهاگ و مادرید برگزار شد که منجر به صدور قطعنامه در مورد مسائل مربوط به آزادی بین المللی مطبوعات گردید.

در سال 1948 در ژنو به توانایی جستجو، انتقال، انتشار و دریافت آزادنه افکار و عقاید اشاره شد. در اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز در سال 1948 چنین ذکر شد «هر کس حق آزادی عقیده و بیان دارد و حق مزبور شامل آن است که از داشتن عقاید خود بیم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار و در اخذ و انتشار آن به تمام وسایل ممکن و بدون ملاحظآت مرزی آزاد باشد». در ماده مذکور آزادی اطلاعات یکی از عناصر آزادی بیان در نظر گرفته شد.

منشور ملل متحد نیز در سال 1945 در ماده اول آن اقدام به حقوق بشر و آزادی های اساسی برای همگان را بدون تمایز از حیث نژاد، جنس زبان و مذهب به عنوان هدف بیان کرده بود.

ماده 19 میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی مصوب شانزدهم دسامبر1966 نیز چنین آورده:

1- هیچ کس را نمی توان به مناسبت عقایدش مورد مزاحمت قرار داد.

2- هر کس حق آزادی بیان دارد. این حق شامل آزادی تفحص و جستجو، اشاعه اطلاعات و افکار بدون توجه به سرحدات خواه شفاهاً یا به صورت نوشته یا چاپ یا به صورت هنری یا هر وسیله دیگر به انتخاب خود می باشد.»

البته در همین ماده محدودیت هایی چون احترام یا حیثیت دیگران، حفظ امنیت ملی یا نظم عمومی یا سلامت و اخلاق عمومی مورد تاکید واقع شده بود.

کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر در سال 1969 نیز که مربوط به حمایت حقوقی بین المللی درنمیکرده غربی بود و تا حدود زیادی براساس کنوانسیون اروپایی شکل گرفته بود بر آزادی های اساسی مدنی و سیاسی تاکید داشته و بیان کرده«اعمال حقوق فوق(آزادی اندیشه و بیان)» نباید در معرض سانسور باشد.

کنوانسیون اروپایی حقوق بشر مصوب 1950 در ماده 10 خود آورده:«هرکس حق آزادی بیان دارد. این حق باید متضمن داشتن آزادی در عقیده کسب و اشاعه اطلاعات و عقاید بدون مداخله اقتدار عمومی و صرف نظر ار مرزها باشد».

 اعلامیه آزادی بیان و اطلاعات، کمیته وزاری شورای اروپا مصوب 1982 درماده 2 مقدمه خود به ماده 10 کنوانسیون اروپایی حقوق بشر تاکید و در مورد آزادی بیان در ماده 4 آورده: آزادی بیان و اطلاعات برای توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی انسان ضروری است و شرط پیشرفت هماهنگ گروه های اجتماعی و فرهنگی ملت ها و جامعه بین الملل به شمار می رود.

سازمان امنیت و همکاری اروپا بدنبال برگزاری نشست های مختلف بر حق آزادی بیان تاکید نموده و در نشست مادرید(1983) به گونه ای کاربردی مسیر آزادی بیان را مشخص و هموارتر ساخته است همچنین در نشست وین(1986) در ماده 35 چنین آمده: آنها (دولت های عضو) از هر فرصتی که ابزارهای مدرن ارتباطی مشتمل برکابل و ماهواره فراهم سازد و در جهت اشاعه گستره تر و آزادتر همه انواع اطلاعات استفاده خواهند کرد. همچنین سازمان امنیت و همکاری اروپا در نشست کپنهاگ بر مشارکت فعالانه در گستره حقوق بنیادین شهروندان تاکید می نماید.

کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل در سال 1993 دستور تشکیل شدن دفتر گزارش ویژه سازمان درباره آزادی عقیده و بیان را داد. گزارشگر ویژه این سازمان در سال 1996 اعلام داشت حق جستجو یا دسترسی داشتن به اطلاعات یکی از اساسی ترین عناصر آزادی سخن و بیان است. مصوبه دیگر اعلامیه اصول آزادی بیان در آفریقاست که در ان اعمال محددیت در زمینه آزدای بیان را فقط براساس پایه قانونی مجاز دانسته و اینکه در خدمت نفع مشروع و ضروری باشد.

در بیانیه اصول اجلاس عالی سران درباره جامعه اطلاعاتی در 12 دسامبر 2003 با تاکید بر جامعه اطلاعاتی برای همه بر دسترسی همگان به اطلاعات تاکید شده است.

 منابع  کتب  مربوط به قوانین حقوقی بشر ـ کتب ارتباطات اجتماعی ـ  سایت های مرتبط ـ قانون اساسی ایران

گردآورنده  الهام اشرف جو

کارشناس علوم ارتباطات اجتماعی

پ. ن ۱ علامت تعجب (!) از سوی گردآورنده گذاشته شده است.